آیا سرطان ژنتیکی است؟
بله، سرطان ژنتیکی است، اما نه همیشه ارثی.
تمام سرطانها به دلیل جهش ژنتیکی ایجاد میشوند، اما فقط ۵ تا ۱۰ درصد سرطانها ارثی هستند و از والدین به فرزندان منتقل میشوند. بیشتر سرطانها (۹۰٪) در طول زندگی و تحت تأثیر عوامل محیطی، سبک زندگی و افزایش سن ایجاد میشوند.
مقدمه
یکی از پرتکرارترین سوالات بیماران و خانوادهها این است که:
«آیا سرطان ژنتیکی است؟»
پاسخ این سوال ساده نیست، زیرا باید بین ژنتیکی بودن و ارثی بودن سرطان تفاوت قائل شد. در این مقاله به زبان ساده و علمی توضیح میدهیم سرطان چگونه به ژنها مرتبط است، چه زمانی ارثی محسوب میشود و چه کسانی باید آزمایش ژنتیک انجام دهند.
تفاوت «ژنتیکی بودن» و «ارثی بودن» سرطان
🔹 همه سرطانها ژنتیکی هستند
زیرا در اثر تغییر (جهش) در DNA سلولها ایجاد میشوند.
🔹 همه سرطانها ارثی نیستند
فقط زمانی سرطان ارثی محسوب میشود که جهش ژنی از والدین به ارث رسیده باشد.
سرطان چگونه از نظر ژنتیکی ایجاد میشود؟
سلولهای بدن طبق دستور DNA تقسیم میشوند. اگر ژنهای کنترلکننده رشد سلولی دچار اختلال شوند، سلولها بدون کنترل تکثیر شده و سرطان شکل میگیرد.
سه گروه اصلی ژنها در سرطان نقش دارند:
-
ژنهای سرکوبکننده تومور (مثل BRCA و TP53)
-
ژنهای ترمیم DNA (مثل MLH1 و MSH2)
-
آنکوژنها (ژنهای تحریککننده رشد سلول)
جدول مقایسه سرطان ژنتیکی ارثی و غیرارثی
| ویژگی | سرطان ارثی | سرطان غیرارثی |
|---|---|---|
| منبع جهش | از والدین | در طول زندگی |
| درصد کل سرطانها | ۵ تا ۱۰٪ | ۹۰ تا ۹۵٪ |
| سن بروز | اغلب زیر ۴۰ سال | معمولاً بالای ۵۰ سال |
| تکرار خانوادگی | بالا | معمولاً ندارد |
| قابل پیشگیری | با غربالگری | با سبک زندگی سالم |
کدام سرطانها بیشتر ژنتیکی هستند؟
برخی سرطانها بیش از بقیه احتمال ارثی بودن دارند:
| نوع سرطان | ژنهای مرتبط |
|---|---|
| سرطان پستان و تخمدان | BRCA1، BRCA2 |
| سرطان روده بزرگ | MLH1، MSH2 (سندرم لینچ) |
| سرطان پروستات | BRCA2 |
| سرطان پانکراس | BRCA2، CDKN2A |
| ملانوما | CDKN2A |
| رتینوبلاستوما کودکان | RB1 |
عوامل ایجادکننده سرطانهای غیرارثی
اکثر سرطانها نتیجه ترکیب چند عامل هستند:
-
مصرف سیگار و الکل
-
آلودگی هوا
-
رژیم غذایی ناسالم
-
کمتحرکی و چاقی
-
اشعههای مضر
-
افزایش سن
این عوامل باعث جهشهای ژنتیکی اکتسابی میشوند.
آیا داشتن ژن سرطان یعنی حتماً بیمار میشویم؟
خیر.
داشتن ژن جهشیافته به معنی افزایش ریسک است، نه قطعیت بیماری.
مثلاً:
-
فرد دارای جهش BRCA ممکن است هرگز سرطان نگیرد
-
اما احتمال ابتلایش بیشتر از فرد عادی است
سبک زندگی سالم و غربالگری منظم میتواند این ریسک را بهشدت کاهش دهد.
چه کسانی باید آزمایش ژنتیک سرطان بدهند؟
انجام آزمایش ژنتیک در موارد زیر توصیه میشود:
-
وجود چند مورد سرطان مشابه در خانواده
-
بروز سرطان در سن پایین
-
ابتلای یک فرد به چند نوع سرطان
-
سرطانهای نادر یا تهاجمی
-
سابقه سرطان پستان، تخمدان یا روده بزرگ در خانواده
نقش ژنتیک در درمان سرطان
امروزه درمان سرطان بدون توجه به ژنها تقریباً غیرممکن است.
با شناخت ژنتیک تومور:
-
داروهای هدفمند انتخاب میشوند
-
ایمونوتراپی مؤثرتر میشود
-
از درمانهای بیاثر جلوگیری میشود
این رویکرد به نام پزشکی شخصیسازیشده شناخته میشود.
سوالات متداول (FAQ)
آیا سرطان ژنتیکی است؟
بله، همه سرطانها ژنتیکی هستند اما فقط ۵ تا ۱۰ درصد آنها ارثیاند.
آیا سرطان از پدر یا مادر منتقل میشود؟
در سرطانهای ارثی، احتمال انتقال ژن جهشیافته ۵۰٪ است.
شایعترین سرطان ارثی کدام است؟
سرطان پستان و تخمدان مرتبط با ژن BRCA شایعترین هستند.
آیا مردان هم سرطان ژنتیکی میگیرند؟
بله، سرطانهای پروستات، روده بزرگ و پانکراس در مردان میتوانند ارثی باشند.
آیا میتوان از سرطان ژنتیکی پیشگیری کرد؟
با آزمایش ژنتیک، غربالگری منظم و سبک زندگی سالم میتوان ریسک را کاهش داد.
جمعبندی نهایی
سرطان همیشه با ژنها مرتبط است
اما همیشه ارثی نیست
فقط درصد کمی از سرطانها از والدین منتقل میشوند
شناخت ژنتیک سرطان، کلید پیشگیری و درمان مؤثر است
اگر سابقه خانوادگی سرطان دارید، بررسی ژنتیکی میتواند جان شما و عزیزانتان را نجات دهد.
